พิธียกเสาเอกในการสร้างบ้านของชาวไทยอีสาน

พิธียกเสาเอกเป็นพิธีพราหมณ์  แต่ในภาคอีสานพราหมณ์หายากมาก  พ่อครูเองก็ยังไม่เคยเห็นพราหมณ์ตัวจริงเสียงจริงแม้แต่ครั้งเดียว   เคยเห็นแต่ในภาพยนตร์และชาวบ้านธรรมดารวมทั้งพ่อครูเองที่เคยสมมุติตนเองว่าเป็นพราหมณ์เพื่อทำพิธีเป็นครั้งคราว  ผู้ที่ประสงค์จะทำพิธีพราหมณ์ในเรื่องต่าง ๆ มักจะเชิญผู้อาวุโสในคุ้ม ชุมชน หมู่บ้าน ที่เคยบวชเรียนและมีความรู้ความสามารถด้านพิธีพราหมณ์ที่ตัวเองเคารพนับถือให้สมมุตินามตามเรื่องราวว่าเป็นพราหมณ์มาช่วยทำพิธีให้

ถาม…จะทำพิธียกเสาเอกวันเวลาไหนดี?

ตอบ…พระพุทธเจ้าตรัสว่า  วันเวลาใดที่เราทำความดีย่อมดี  วันใดเวลาใดเราทำความชั่วย่อมชั่ว เช่นเราทำความชั่วด้วยการเตะเมียในวันเวลาที่ฤกษ์งามยามดีเพียงใดเมียย่อมโกรธเกลียดเคียดแค้นเรา ทิ้งเราไปเป็นธรรมดา   แต่ถ้าเราทำความดีด้วยการนวดหลังนวดไหล่ให้เมียแม้ในวันเวลาที่ฤกษ์ไม่งามยามไม่ดีเพียงใด เมียก็จะรักเรามากขึ้นและดูแลเราอย่างดี ดังนั้นเราควรเลือกทำพิธียกเสาเอกในวันเวลาที่เราพร้อม  กล่าวคือพร้อมวันไหนทำวันนั้น

ถาม…ไม่ทำพิธียกเสาเอกเลยจะดีไหม?

ตอบ…ดีเพราะประหยัดเงินประหยัดเวลา และไม่วุ่นวาย  ฝรั่งสร้างบ้านไม่เคยยกเสาเอก  แต่บ้านฝรั่งก็อยู่เย็นเป็นสุขไม่แพ้บ้านคนไทย

ถาม…ทำพิธียกเสาเอกดีไหม?

ตอบ…ดีเหมือนกันเพราะเป็นการสร้างขวัญและกำลังใจให้แก่เจ้าของบ้านและผู้อยู่อาศัยได้เป็นอย่างดี

 พิธียกเสาเอกในการสร้างบ้านของชาวอีสานมี  4 ขั้นตอนง่าย ๆ ดังนี้

ก่อนเริ่มพิธี พราหมณ์สั่งให้ดับเครื่องยนต์ และให้ทุกคนตั้งอยู่ในความสงบ

1. ย้ายพระแม่ธรณี

เจ้าของบ้านจัดเครื่องบูชาของกินของใช้สำหรับพระแม่ธรณีใส่ภาชนะ(ถาด)ให้ครบ  5  อย่างคือ

1. ดอกไม้ขาว 5 คู่ ยกเว้นดอกจำปา 2.  น้ำฝน  1  ขัน 3. หวี 1  ด้าม  4.  กล้วยสุก  1  ลูก  5.  ไข่ต้มสุก  1  ฟอง    

เจ้าของบ้านจัดแต่งขัน  5  ด้วยดอกไม้สีขาวและเทียนสีขาวอย่างละ  5  คู่พร้อมด้วยไม้ขีดไฟจำนวน  1  กล่อง

ผู้อาวุโสที่สมมุติตัวเองว่าเป็นพราหมณ์แต่งตัวเรียบร้อยใส่เสื้อเชิตสีขาวแขนยาวเอาผ้าสีขาวพาดบ่าข้างซ้ายมือถือขัน 5 ..ผู้มาร่วมพิธีถือสิ่งของเครื่องบูชาอย่างอื่นที่เหลือเดินตามหลังพราหมณ์จนถึงที่ทำพิธี

พราหมณ์นั่งคุกเข่าลง  ผู้ร่วมพิธีนั่งคุกเข่าตาม  พราหมณ์จุดเทียน 2  เล่มตั้งไว้บนขัน 5  สองมือยกขัน 5 ขึ้นประมาณหน้าอก กล่าวคำอัญเชิญย้ายพระแม่ธรณีดังนี้…..

ข้าแต่พระแม่ธรณีเจ้า  ผู้ผมยาวลากส่นนอง

ผู้สถิตย์อยู่แห่งห่อง  ใต้แผ่นพื้นพสุธา

มื้อนี้โตผู้ข่า  มาบอกกล่าวอัญเชิญ

บ่ล่วงเกินพอเม็ด  ลูกเฮ็ดนำฮีตคองเค้า

ลูกยกเอาขันห่า  ขอขมาคุณแม่

ผู้ดูแลที่หม่องนี้  ลูกขอซ่นพักเซา

ขอให่พระแม่เจ้า  ธรณีผู้ยิ่งใหญ่

ผู้ค้ำดินให่ลูกได้  อาศัยซ่นซุ่มเย็น

ลูกจำเป็นสิก่อสร้าง เฮือนซานบ้านที่อยู่

ขอคุณแม่ยับย้ายให่  ไปเนาว์ยั้งอยู่ห่างกัน

ลูกขอมอบขันห่า  บูชาแม่ผู้มีคุณ

โปรดการุณรับขัน  ลูกกราบกรานวอนไหว้แนถ่อน..แม่เอย 

หรือกล่าวบทกลอนที่พ่อครูปรับเขียนใหม่ต่อไปนี้…

……………………

กลอนที่  1

…………………..

ลูกขอ-นบ-นอบไหว่  พระแม่เจ้าธรณี

ผู้ที่มีฤทธา  แบกโลกาไว้

ลูกนำขันดอกไม้  มาบูชาคุณแม่

ผู้ดูแลลูกหลานให่  ได้หายฮ้อนซุ่มเย็น

บัดนี้…ลูกจำเป็นสิก่อสร่าง เฮือนชานบ้านที่อยู่

สิขุดคูสร้างบ้าน  อยู่หม่องนี้ตลอดไป

ลูกหลานย้านแม่ฮ้าย  ย้านเป็นบาปเป็นกรรม

จึงนำขันดอกไม้มา  เพื่อบูชาวอนเว้า

ขอแม่เฮาขะยับให่  ย้ายไปอยู่หม่องใหม่

ย้ายไปอยู่ใกล้ ๆ  พอได้เอิ้นใส่กัน

ความสัมพันธ์ให่ยืนหมั่น  ฮักแพงกันคือเก่า

จนฮอดแก่ฮอดเถ่า  ฮอดซั่วลูกหลานเหลน  เด้อแม่เด้อ  

เชิญรับขันข้าน้อย

หรือ

……………………

กลอนที่ 2

………………….

ลูกขอ-นบ-นอบไหว่  พระแม่เจ้าธรณี

ผู้มีมวยผมยาว  เป็นสาวงามอยู่ใต้หล้า

ทรงฤทธาใหญ่ยิ่ง  แบกโลกเฮาไว้เทิงบ่า 

ลูกยอยกขันห่า  มาวอนเว้ากล่าวขอ

บัดนี้นอ…ลูกหลานสิก่อสร่าง  ห้องแถวให่คนเช่า

สิเอาที่หม่องนี้  มาแปงส่างสืบไป

ลูกหลานย้านแม่ฮ้าย  ย้านเป็นบาปเป็นกรรม

จึงนำขันดอกไม้มา  เพื่อบูชาวอนเว้า

ขอแม่เฮาขะยับให่  ย้ายไปอยู่หม่องใหม่

ย้ายไปอยู่ใกล้ ๆ  พอให้ลูกได้เพิงพา

มีปัญหาแม่ซอยแก้  คอยดูแลอยู่ห่าง ๆ

บ่ปล่อยวางลูกหลานไว้  จนไห่ฮ้องก่องน้ำตา

ลูกนำเอาขันห้า  มาวันทาถวายแม่

ด้วยศรัทธาฮักแท้  เชิญพระแม่ธรณีเจ้าฮับขัน  แม่เอย

เชิญรับขันข้าน้อย

กล่าวจบหยิบเอาดิน 5  หยิบใส่ลงในจาน  นำเครื่องบูชาทั้งหมดไปวางในที่คนไม่เหยียบย่ำ  เสร็จพิธียกเสาเอกจึงไปนำเอาเครื่องบูชาส่วนที่เป็นของใช้เช่นจานมาเก็บไว้ แต่ถ้าเป็นบายศรีปากชามก็ทิ้งไว้ที่เดิม นำส่วนที่เป็นอาหารมาแบ่งกันกินหรือเลี้ยงหมาเลี้ยงแมวหมูหมากาไก่เพราะถือพระแม่ท่านกินแล้ว  เราก็รับเศษอาหารที่เหลือ ทิ้งส่วนที่เป็นของบูชาคือดอกไม้ธูปเทียนไว้ที่เดิม  

2. ยกเสาแฮก(เสาแรก)

เจ้าของบ้านจัดหาสิ่งของต่อไปนี้ให้ครบ  14  อย่างได้แก่   1. กล้วยน้ำว้า  1  ลูก  2.  มะพร้าวอ่อน 1  ลูก  3.  หวี  1  เล่ม   4.  บายศรีปากชาม(ขันหมากเบ็ง) 1  คู่   5.  ข้าวต้มมัด  1  มัด (ใช้ขนมแทนก็ได้)  6.  ผ้าแดงลงยันต์ผูกปลายเสา    1  ผืน  7.   ต้นอ้อย  1  ต้น  8.  ต้นกล้วย 1  ต้น   9. ดอกไม้ธูปเทียน 5  คู่  10.  ไม้พญาวันหรือไม้ประจำวันเกิดเจ้าของบ้าน  5  คู่ (ถ้าไม่มีใช้ใบมะยม ใบคูณ ใบยอแทนก็ได้)  11.  ผ้าว(อัก)  1  อัน   12.  ฝ้ายสำหรับผูกไม้พญาวันหรือไม้ประจำวันเกิดเจ้าของบ้านติดกับผ้าว(อัก) 1-2 ไน  13.  ฝ้ายสำหรับผูกผ้าแดงลงยันต์ที่ปลายเสา 1-2 ไน  14.  ผ้าขาวม้าสำหรับผูกผ้าว(อัก)ติดกับเสาแฮก  1  ผืน  

พราหมณ์…..ถือผ้าว(อัก)แปะลงที่ต้นเสาแฮก(เสาแรก) พร้อมตั้งคำถามให้เจ้าของบ้านและผู้มาร่วมพิธีตอบพร้อมกัน  แปะเลื่อนขึ้นตามลำดับคำถามคำตอบจำนวน  3  คำถามคำตอบดังนี้ 

พราหมณ์…เอาบ่อนจุ๊กุ๊หมูสีนี่บ่

ผู้ร่วมพิธี…บ่เอา

พราหมณ์…เอาบ่อนจิ๊กิ๊หางนาคนี่บ่

ผู้ร่วมพิธี…บ่เอา

พราหมณ์…เอาบ่อนง่าไม้ตากห้อยถุงเงินถุงคำนี่บ่

ผู้ร่วมพิธี…เออเอาหม่องนี่ละ

พราหมณ์…..รีบเอาผ้าขาวม้าผูกผ้าว(อัก)และไม้พญาวันหรือไม้ประจำวันเกิดเจ้าของบ้าน ตรงที่เจ้าของบ้านและผู้ร่วมพิธีตอบว่า…เออเอาหม่องนี่ละ  ที่เสาแฮกทันที และเอาฝ้ายผูกผ้ายันต์แดงไว้ที่ปลายเสา  แล้วยกเสาแฮก(เสาแรก)ขึ้นตั้ง  แต่ถ้าใช้รถช่วยยกเสาให้ชะลอการยกเสาแฮกไว้ก่อนจนกว่าจะทำพิธีเสาเอกเสร็จจึงให้รถยกติดเครื่องเพื่อยกเสาแฮก และยกเสาเอกตามลำดับ   มิฉะนั้นเสียงรถจะดังกลบเสียงการทำพิธีจนฟังไม่รู้เรื่อง

ถาม…ทำไมจึงยกเสาแฮกขึ้นก่อนเสาเอก?

ตอบ…เพราะเสาแฮกหรือเสาแรกเป็นเสาเบิกทาง เปรียบเสมือนทหารเอก หรือทหารแนวหน้า  เมื่อไปรบทัพจับศึกจะต้องออกรบนำหน้าก่อนเสมอ  ส่วนเสาเอกเปรียบเสมือนจอมทัพหรือแม่ทัพจะต้องวางแผนการรบและเป็นขวัญกำลังใจของทหารทั้งกองทัพ  จึงจัดให้เสาแฮกขึ้นเคลียพื้นที่ก่อน  เมื่อทุกอย่างเรียบร้อยจึงยกเสาเอกตามขึ้นไปเพื่อเป็นขวัญและกำลังใจแก่เสาต้นอื่น ๆ ที่ทยอยยกขึ้นตามเสาเอก ซึ่งจะทำให้ฐานของบ้านมั่นคงแข็งแรง เกิดสิริมงคลแก่เจ้าของบ้านและผู้อยู่อาศัย  

3. ยกเสาเอก

เจ้าของบ้านจัดหาสิ่งของต่อไปนี้ให้ครบ  5  อย่างได้แก่    1.  ไซ  1  ลูก  2. ไม้พญาวันหรือไม้ประจำวันเกิดเจ้าของบ้าน(เอาก้าน +ใบก็ได้)  5  คู่  (ถ้าไม่มีใช้ใบมะยม ใบคูณ ใบยอแทนก็ได้) 3. ฝ้ายผูกไม้พญาวันหรือไม้ประจำวันเกิดเจ้าของบ้านติดกับไซ  1-2 ไน  4.  ผ้าขาวม้าสำหรับผูกไซติดกับเสาเอก   1  ผืน  5.  เครื่องค้ำของคูณที่เจ้าของบ้านมีเช่น พระเครื่อง เขี้ยวหมูตัน ตระกรุด คุดเขา  นอ งา ปลัดขิก เป็นต้น ใส่ลงในไซ ถ้าที่กล่าวมาทั้งหมดไม่มีซักอย่างก็หย่อนเงินเหรียญสลึง เหรียญบาทใส่ลงไปก็ได้  แต่ไม่ควรใส่ สร้อย แหวน เงิน ทอง หรือของมีค่า อื่นใดลงในไซ  เพราะมักจะถูกขโมยลักไปจะเอาควายไหนไถนาทุกที

(ผู้ร่วมพิธีเดินตามหลังพราหมณ์จนถีงเสาเอกที่วางอยู่)  

พราหมณ์ …ถือไซวางแปะไซลงที่ต้นเสาพร้อมตั้งคำถามให้เจ้าของบ้านและผู้มาร่วมพิธีตอบ  แปะไซเลื่อนขึ้นตามลำดับคำถามคำตอบจนถึงปลายเสาจำนวน 5  คำถามคำตอบดังนี้

พราหมณ์…ูผูกหม่องนี้ได้ไก่แม่ลาย  เอาบ่

ผู้ร่วมพิธี…บ่เอา

พราหมณ์…ผูกหม่องนี้ได้แม่ควายแถมน้อง เอาบ่

ผู้ร่วมพิธี…บ่เอา

พราหมณ์…ผูกหม่องนี้ได้ฆ้องเก้ากำเอาบ่

ผู้ร่วมพิธี…บ่เอา

พราหมณ์…ผูกหม่องนี้ได้คำเก้าปุ่ม เอาบ่

ผู้ร่วมพิธี…บ่เอา

พราหมณ์…ผูกหม่องนี้อยู่ซุ่มกินเย็น   เอาบ่

ผู้ร่วมพิธี…เอาหม่องนี่ละ

พราหมณ์…..รีบเอาฝ้ายและผ้าขาวม้าผูกไซ และไม้พญาวันหรือไม้ประจำวันเกิดเจ้าของบ้านไว้บนเสาตรงที่เจ้าของบ้านตอบว่า… เอาหม่องนี่ละ

เจ้าของบ้าน……รีบจุดธูป  1 ดอกบูชาพระภูมิเจ้าที่ บอกกล่าวขอที่ทางอยู่อาศัย  ขอให้ปราศจากทุกข์โศกโรคภัย อยู่เย็นเป็นสุข การงานก้าวหน้า ค้าขายกำไรงาม  ประสบแต่ความสุขความเจริญยิ่ง ๆ ขึ้นไป  

หรือกล่าวเป็นผญาดังนี้…

ลูกขอกราบคาระวะ  ท่านพระภูมิเจ้าที่

ผู้สถิตย์อยู่หม่องนี้   ลูกขอซ่นอยู่อาศัย

โปรดเมตตาปัดเป่าให่  โพยภัยหนีไกลห่าง

ทางชีวิตข่างหน่า  พารวยล้นเป็นเศรษฐี  แนถ่อน

ขณะช่างยกเสาเอกขึ้น……..พราหมณ์เอามือป้องปากโห่นำเพื่อเอาชัยสามลา ถ้าพรามณ์ไม่โห่ให้เจ้าของบ้านโห่ก็ได้  หรือถ้าเจ้าของบ้านไม่อยากโห่ก็ให้ผู้มาร่วมพิธีคนใดคนหนึ่งโห่แทนก็ได้  ผู้มาร่วมพิธีทุกคนส่งเสียง ฮี้ว รับทุกครั้ง  เมื่อเสาเอกตั้งตรงแล้วให้ร้องไชยโย พร้อมกันสามครั้ง

4. แบ่งของ

เมื่อยกเสาเอกเสร็จเรียบร้อยแล้ว  พราหมณ์จะทำหน้าที่แบ่งของดังนี้

1. มอบต้นกล้วยกับต้นอ้อยให้เจ้าของบ้านนำไปปลูกเพื่อเสี่ยงทายบุญวาสนา
2. มอบสิ่งของที่เหลือคืนให้เจ้าของบ้านเพื่อแจกผู้ร่วมงาน                    
3. พราหมณ์ประกาศดัง ๆ ว่า….เมื่อครบกำหนด  7  วัน  7  คืนให้เจ้าของบ้านนำไซและผ้าวลงมา  มอบผ้าขาวม้าที่ผูกไซให้นายช่าง  มอบผ้าขาวม้าที่ผูกผ้าว(อัก) ให้ผู้ช่วยช่าง  เก็บของในไซไว้เพื่อความเป็นสิริมงคล  มอบเงินค่าปีนเสาขึ้นไปนำผ้าวและไซลงมาให้ช่างไปบริหารกันเองตามสมควร

จบบริบูรณ์